पोखरा, २४ साउन । जनैपूर्णिमा, जसलाई रक्षाबन्धन वा ऋषितर्पणी पनि भनिन्छ, हिन्दु परम्पराअनुसार श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने एक महत्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व वैदिक सनातन धर्मको गहिरो धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेर आउँछ। यसले हिन्दु धर्मको विश्वव्यापी दर्शन र सबै धर्म, जातजाति तथा समुदायलाई समेट्ने समावेशी सोचलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ।

जनैपूर्णिमा हिन्दु धर्मको वैदिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यो दिन तागाधारीहरूले यज्ञोपवीत (जनै) फेर्ने र ऋषिहरूलाई तर्पण गर्ने परम्परा छ। जनैलाई ‘ब्रह्मसूत्र’ अर्थात् ज्ञानको धागोका रूपमा लिइन्छ, जसले व्यक्ति र ईश्वरबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। यो पर्वले आत्मशुद्धि, अनुशासन र वैदिक मूल्यहरूप्रति प्रतिबद्धतालाई जोड दिन्छ।

ऋषितर्पणीको रूपमा यो दिन कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र अगस्त्यजस्ता आठ ऋषिहरूको पूजा र तर्पण गरिन्छ। यी ऋषिहरूले वैदिक ज्ञान, धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रचार गरेको मानिन्छ। तिनलाई सम्मान गर्नु भनेको वैदिक गुरु परम्पराको सम्मान गर्नु हो।

रक्षाबन्धनको धार्मिक महत्व पनि उत्तिकै छ। पौराणिक कथाअनुसार, सत्ययुगमा गुरु वृहस्पतिले अभिमन्त्रित रक्षासूत्रद्वारा देवगणलाई दानवको भयबाट सुरक्षित गरेका थिए। यो मन्त्र—‘येन बद्धो बलिराजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वामभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल।।’—आज पनि रक्षासूत्र बाँध्दा प्रयोग गरिन्छ। यसले नकारात्मक शक्तिबाट रक्षा र सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्ने विश्वास छ।

जनैपूर्णिमाको परम्परा प्राचीन वैदिक कालसँग जोडिएको छ। यज्ञोपवीत संस्कार वैदिक कालदेखि नै तागाधारीहरूका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ, जसले व्यक्तिलाई धर्म, कर्म र ज्ञानको मार्गमा डो¥याउँछ। रक्षाबन्धनको परम्परा पनि पौराणिक कथाहरूसँग जोडिएको छ। उदाहरणका लागि, महाभारतमा द्रौपदीले श्रीकृष्णलाई राखी बाँधेर भाइको रूपमा स्वीकार गरेको कथा प्रचलित छ। यो परम्पराले पारिवारिक र सामाजिक बन्धनलाई जोड दिन्छ।

हिन्दु धर्म, जसलाई सनातन धर्म पनि भनिन्छ, विश्वको सबैभन्दा प्राचीन धर्म मानिन्छ। यसको उत्पत्ति हजारौं वर्ष पुरानो वेद, उपनिषद् र पुराणहरूमा आधारित छ। हिन्दु धर्मले जीवनको हरेक पक्ष—आध्यात्मिक, सामाजिक, नैतिक र दार्शनिक—लाई समेट्छ। यो धर्मले विश्वलाई ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (विश्व एक परिवार हो) को दर्शनमार्फत एकताको सन्देश दिन्छ।

हिन्दु धर्मको फराकिलो दर्शनले विभिन्न धर्म, संस्कृति र जातजातिलाई समावेश गर्ने क्षमता राख्छ। यो धर्मले एकेश्वरवाद, बहुदेववाद र निरीश्वरवादलाई पनि स्वीकार गर्छ, जसले यसलाई विश्वका अन्य धर्महरूसँग जोड्ने सेतु बनाउँछ। उदाहरणका लागि, हिन्दु धर्ममा बुद्धलाई विष्णुको अवतारका रूपमा सम्मान गरिन्छ, जसले बौद्ध धर्मसँगको समन्वयलाई देखाउँछ। यस्तै, जैन धर्म र सिख धर्मसँग पनि हिन्दु धर्मको सांस्कृतिक र दार्शनिक सम्बन्ध छ।

जनैपूर्णिमाले हिन्दु धर्मको समावेशी सोचलाई प्रष्ट पार्छ। रक्षाबन्धनको परम्पराले दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम र विश्वासको बन्धनलाई बलियो बनाउँछ, जुन तराईदेखि पहाडसम्म फैलिएको छ। यो परम्पराले लैंगिक समानता र पारिवारिक एकताको सन्देश दिन्छ। क्वाँटी खाने परम्पराले स्वास्थ्य र पोषणलाई जोड दिन्छ, जुन सबै समुदायका लागि उपयोगी छ।

यो पर्वले विभिन्न जातजाति र समुदायलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छ। उदाहरणका लागि, पशुपतिनाथ, गोसाइँकुण्ड, कुम्भेश्वर, जनकपुरधामजस्ता तीर्थस्थलहरूमा विभिन्न समुदायका भक्तजनको सहभागिता हुन्छ। यो एकताले हिन्दु धर्मको विश्वव्यापी स्वीकार्यता र समन्वयको भावनालाई झल्काउँछ।

क्वाँटीको परम्पराले जनैपूर्णिमालाई सांस्कृतिक र स्वास्थ्यवद्र्धक दृष्टिकोणले पनि विशिष्ट बनाउँछ। वर्षायाममा खेतीपातीको थकान र चिसोबाट बच्न क्वाँटीले ऊर्जा प्रदान गर्छ। आयुर्वेदअनुसार, विभिन्न गेडागुडीबाट बनेको क्वाँटीले रोग प्रतिरोधी क्षमता बढाउँछ र रुघाखोकीजस्ता समस्याबाट राहत दिन्छ। यो परम्पराले हिन्दु धर्मको प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्ध र स्वास्थ्यप्रति सचेततालाई पनि उजागर गर्छ।

जनैपूर्णिमा केवल एक धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो सामाजिक एकता, पारिवारिक प्रेम, स्वास्थ्य र आध्यात्मिक जागरणको प्रतीक हो। हिन्दु धर्मको समावेशी दर्शनले यो पर्वलाई सबै धर्म, संस्कृति र समुदायका लागि सान्दर्भिक बनाउँछ। यो पर्वले विश्वलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने हिन्दु धर्मको फराकिलो सोचलाई झल्काउँछ। पशुपतिनाथ, गोसाइँकुण्ड, जनकपुरधामजस्ता तीर्थस्थलहरूमा देखिने भक्तजनको विविधताले यो पर्वको विश्वव्यापी अपीललाई थप पुष्टि गर्छ।

यसरी, जनैपूर्णिमाले धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक मूल्यहरूलाई एकसाथ समेटेर हिन्दु धर्मको सनातन सन्देशलाई जीवन्त राख्छ, जसले विश्व शान्ति, एकता र समृद्धिको कामना गर्छ।