पोखरा, ५ कार्तिक । नेपालमा लेड (सिसा) को जोखिम जनस्वास्थ्यको गम्भीर विषयका रूपमा देखिएको छ। सन् २०१५ मा गरिएको एक अध्ययनअनुसार नेपालका करिब ६५ प्रतिशत बालबालिकाको रगतमा लेडको मात्रा उच्च पाइएको थियो।बजारमा उपलब्ध रङमा समेत लेडको मात्रा राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा बढी पाइएको छ। रङका ६२ नमुनामध्ये ३० वटा अर्थात् ४८ प्रतिशत नमुनामा लेडको मात्रा प्रतिलाखमा ९० भाग (९० पीपीएम) को राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा बढी पाइएको थियो।

सन् २०२४ मा गरिएको अनुगमनमा रङमा लेडसम्बन्धी राष्ट्रिय मापदण्डको अनुपालन दर ५५ प्रतिशत मात्रै रहेको पाइएको छ। मधेश प्रदेशमा अनुगमनका क्रममा केही रङमा लेडको मात्रा १० हजार पीपीएमसम्म पुगेको पाइएको छ, जुन राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा निकै बढी हो।लेडको जोखिम र स्वास्थ्यमा असरविश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार लेड शरीरको कुनै पनि जैविक कार्यका लागि आवश्यक छैन र यसको कुनै पनि मात्रा सुरक्षित मानिँदैन।

यो संचयी विषाक्त पदार्थ हो जसले मस्तिष्क, स्नायु प्रणाली, रगत, मिर्गौला, मुटु र प्रजनन अंगहरूमा असर पार्छ। विशेषगरी बालबालिका र गर्भवती महिला यसप्रति अत्यन्त संवेदनशील हुन्छन्। बालबालिकामा देखिने समस्याहरूः
बौद्धिक क्षमता (आईक्यू) मा कमी
सिकाइ र ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाई
व्यवहारिक समस्या (चिडचिडापन, आक्रामक व्यवहार)
वृद्धि विकासमा ढिलाइ
सुनाइमा कमी
गम्भीर अवस्थामा मस्तिष्क क्षति, दौरा, कोमा र मृत्यु

अध्ययनहरूले देखाएअनुसार रगतमा लेडको मात्रा जति थोरै भए पनि (३.५ माइक्रोग्राम प्रति डेसिलिटरसम्म) बालबालिकाको बौद्धिक विकासमा नकारात्मक असर पर्छ। गम्भीर विषाक्तताबाट बाँचेका बालबालिकालाई स्थायी बौद्धिक अपाङ्गता र व्यवहारिक विकार रहन सक्छ।वयस्कहरूमा देखिने समस्याहरूः

उच्च रक्तचाप
हृदय रोग र स्ट्रोकको जोखिम वृद्धि
मिर्गौला क्षति
रक्तअल्पता (एनिमिया)
प्रजनन समस्या (पुरुष र महिला दुवैमा)
स्मरणशक्ति र एकाग्रतामा कमी
दीर्घकालीन स्नायु प्रणालीमा असर

गर्भावस्थामा लेडको सम्पर्कले गर्भपतन, मृत जन्म, कम तौलको बच्चा र समयअगाडि जन्मको जोखिम बढाउँछ। लेड हड्डीमा जम्मा भएर पछि रगतमा फर्कन्छ र गर्भवती महिलाले आफ्नो भ्रूणलाई समेत जोखिममा पार्न सक्छिन्। डब्लूएचओका अनुसार विश्वभर लेडको सम्पर्कका कारण हरेक वर्ष करिब ३.५ मिलियनभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुने अनुमान गरिएको छ, जसमध्ये अधिकांश हृदय रोगसँग सम्बन्धित छन्। यसले विश्वव्यापी रूपमा करोडौं वर्षको असक्षमता (डीएएलवाई) निम्त्याउँछ।रोकथामका उपायहरूलेडको विषाक्तता पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्छ। डब्लूएचओ र स्वास्थ्य विज्ञहरूले निम्न उपायहरू सिफारिस गरेका छन्ः

स्रोत नियन्त्रणः रङ, खेलौना, भाँडाकुँडा, सौन्दर्य प्रसाधन, आयुर्वेदिक औषधि र मसलामा लेडको प्रयोग पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने। नेपालमा रङमा ९० पीपीएमको मापदण्ड कडाइका साथ लागू गर्ने र नियमित अनुगमन गर्ने।

व्यक्तिगत सुरक्षाः घर र विद्यालयमा लेडमुक्त रङ प्रयोग गर्ने। पुरानो रङको धुलोबाट जोगिन सफाई गर्दा भिजेको कपडाले पुछ्ने। बच्चालाई माटो र धुलोमा खेल्न नदिने र हात धुने बानी बसाल्ने।

पोषण सुधारः आइरन र क्याल्सियमयुक्त खानेकुरा सेवन गर्दा शरीरमा लेडको अवशोषण कम हुन्छ।
व्यावसायिक सुरक्षाः पेन्टर, ब्याट्री पुनःप्रशोधन र औद्योगिक कामदारले सुरक्षात्मक उपकरण प्रयोग गर्ने।
परीक्षण र सचेतनाः जोखिममा रहेका बालबालिका र गर्भवती महिलाको रगतमा लेड परीक्षण गर्ने व्यवस्था मिलाउने। जनचेतना फैलाएर स्रोत पहिचान र हटाउने काम गर्ने।

लेडको सम्पर्कले विशेषगरी बालबालिकाको स्वास्थ्य र विकासमा असर पार्न सक्छ। यसबाट हुने जोखिमबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले अक्टोबर १८ देखि २४ सम्म अन्तर्राष्ट्रिय लेड विषाक्तता रोकथाम सचेतना सप्ताह २०२६ मनाइँदै छ। यस वर्षको नारा ‘पहिचानदेखि रोकथामसम्म’ रहेको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) नेपालले लेडको जोखिम पहिचानदेखि रोकथामसम्मका उपायबारे सचेतना फैलाउन जोड दिएको छ।सरकार, उद्योग र नागरिक समाजले मिलेर लेडमुक्त वातावरण सुनिश्चित गर्न ठोस कदम चाल्नुपर्ने विज्ञहरूको आग्रह छ। लेडको जोखिम रोक्न सकियो भने बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित बनाउन सकिन्छ।