माझगाउँका अधिकांश बासिन्दा दलित समुदायका छन्, जो आर्थिक रूपमा कमजोर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका छन्। बर्खा लागेपछि गाउँमा सधैं त्रासको बादल मडारिन्छ।

पर्वत, ५ साउन । यो बर्खा पर्वतको मोदी गाउँपालिका–३, देउराली लाङ्दीका छविलाल विश्वकर्मा र उनकी श्रीमती विष्णुमती विश्वकर्माको लागि अन्तिम बन्यो। ७६ वर्षीय यो दम्पतीले गत वर्ष पहिरोले पुरानो घर भत्काएपछि छोराले बनाएको नयाँ घरमा आश्रय लिएका थिए।

तर, आइतबार बिहानको पहिरोले उनीहरूको जीवन र सपनालाई सधैंका लागि खोस्यो। बिहानको निद्रामै सुतेको अवस्थामा पहिरोले घर पुर्‍यो, र उनीहरूले भाग्ने मौका समेत पाएनन्।

पर्वतको मोदी गाउँपालिका–३, देउराली लाङ्दीका छविलाल विश्वकर्मा र उनकी श्रीमती विष्णुमती विश्वकर्माको लागि अन्तिम बन्यो । तस्विर साभार : ढोरपाटन न्यूज डटकम

“घर पछाडिको भूगोल हेर्दा तत्काल पहिरोले बगाउने जस्तो थिएन,” वडाध्यक्ष देवेन्द्रबहादुर क्षेत्रीले बताए । “तर, माथिबाट १५ मिटर अग्लो ठाउँबाट गहिरिएर पहिरो खस्यो। बुढाबुढी सुतेकै अवस्थामा पुरिए।” पहिरोले आधा घर भत्कायो, तर भाग्यवश बुहारीले भागेर ज्यान बचाइन्। उनका श्रीमान् वैदेशिक रोजगारमा छन्, र छोराछोरी बजारमा पढ्न बसेका छन्। आफन्त गुमाएकी बुहारीको मानसिक अवस्था विक्षिप्त छ।

छविलाल र विष्णुमतीको अन्तिम रातले हामीलाई प्रश्न सोध्छ–’यो बर्खाले अरू कति आश्रय लुट्ला? कति सपना माटोमुनि पुरिएलान्?’ माझगाउँका बासिन्दाहरू अझै पनि जवाफ खोजिरहेका छन्।

पर्वतका प्रमुख जिल्ला अधिकारी हरिप्रसाद घिमिरेले पहिरोमा पुरिएका विश्वकर्मा दम्पतीको शव फेला परेको पुष्टि गरे। “उद्धार टोलीले बिहान ६ बजे नै काम सुरु गरेको थियो, तर दुर्गम ठाउँ र बिग्रिएको सडकले उद्धारमा कठिनाइ भयो,” उनले भने। नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र स्थानीय बासिन्दा अझै पहिरो पन्छाउने काममा जुटेका छन्।

पहिरोको यो घटना देउराली लाङ्दीमा मात्र सीमित छैन। मोदी गाउँपालिकाको वडा नम्बर २ र ३ को सिमानामा रहेको माझगाउँ पनि बर्खाको त्रासमा छ। गत वर्षको वर्षाले त्यहाँको जमिन लच्किएको र केही घर ढल्किएको वडाध्यक्ष क्षेत्री बताउँछन्। “माझगाउँमा २७–२८ घर छन्। जमिन चिरिएको छ, घरहरू ढल्किएका छन्। गाउँलेहरू रातभर निदाउन सक्दैनन्, पहिरोले गाउँ नै बगाउने हो कि भन्ने डर छ,” उनले भने।

गत वर्ष नै जोखिममा रहेका ४–५ घरलाई अन्यत्र सर्न सुझाव दिइएको थियो, तर गरिबी र बाध्यताले कसैले गाउँ छोड्न सकेनन्। “जाने ठाउँ छैन, हामीले पनि केही गर्न सकेका छैनौं,” क्षेत्रीले दुखेसो पोखे। माझगाउँका अधिकांश बासिन्दा दलित समुदायका छन्, जो आर्थिक रूपमा कमजोर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका छन्। बर्खा लागेपछि गाउँमा सधैं त्रासको बादल मडारिन्छ।

वर्षासँगै चट्याङले पनि पर्वतमा क्षति पुर्‍याएको छ। जलजला गाउँपालिका–१, बनौंमा शनिबार राति चट्याङ लागेर २५ वर्षीय नवीन पुर्जा घाइते भए। उनको कुश्मास्थित प्रदेश अस्पतालमा प्रारम्भिक उपचारपछि थप उपचारका लागि पोखराको पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस्पताल रेफर गरिएको छ।

पर्वतका पहाडी भेगमा बर्खाले हरेक वर्ष यस्तै कहर मच्चाउँछ। कालीगण्डकी र मोदी नदीले घेरिएको यो क्षेत्रमा खहरे खोलाहरू उर्लिँदा बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्छ। विशेषगरी दलित समुदाय, जो आर्थिक र सामाजिक रूपमा कमजोर छन्, यस्ता प्राकृतिक प्रकोपको चपेटामा पर्छन्। माझगाउँजस्ता बस्तीमा बस्नेहरूको घर जर्जर छन्, जमिन कमजोर छ, र सुरक्षित स्थानमा सर्ने विकल्प पनि छैन।

“हामीले सतर्क रहन आग्रह गरेका छौं, सुरक्षा संयन्त्रलाई तम्तयार रहन निर्देशन दिएका छौं,” प्रमुख जिल्ला अधिकारी घिमिरेले भने। जल तथा मौसम विज्ञान महाशाखाले गण्डकीसहित अन्य प्रदेशमा मेघगर्जन र चट्याङसहितको वर्षाको सम्भावना रहेको चेतावनी दिएको छ। तर, मध्यम वर्षाले पनि माटो गलाउँदा पहिरोको जोखिम बढ्छ।

माझगाउँका बासिन्दाहरू रातभर जागै बस्छन्। हरेक थोपा वर्षाले उनीहरूको मनमा डरको बाढी ल्याउँछ। छविलाल र विष्णुमतीको मृत्युले गाउँलेहरूलाई झनै त्रसित बनाएको छ। “हाम्रो गाउँमा पनि यस्तै हुने हो कि?” माझगाउँकी एक महिलाले आँखाभरि आँसु पार्दै भनिन्। उनको घरको भित्ता चर्किएको छ, तर सर्ने ठाउँ छैन।

यो केवल एक गाउँको कथा होइन। पर्वत, बागलुङ, म्याग्दी, स्याङ्जाजस्ता पहाडी जिल्लाका दलित बस्तीहरू बर्खामा यस्तै त्रासमा बाँच्छन्। सरकारले जोखिमयुक्त बस्ती स्थानान्तरणको कुरा त गर्छ, तर व्यवहारमा कुनै ठोस योजना कार्यान्वयन भएको छैन। राहत र उद्धारको कुरा त्रासदीपछि मात्र हुन्छ, तर जोखिम रोक्ने पहल कहिल्यै अघि बढ्दैन।

छविलाल र विष्णुमतीको अन्तिम रातले हामीलाई प्रश्न सोध्छ–’यो बर्खाले अरू कति आश्रय लुट्ला? कति सपना माटोमुनि पुरिएलान्?’ माझगाउँका बासिन्दाहरू अझै पनि जवाफ खोजिरहेका छन्।  तस्विर सौजन्य : भूमिराज शर्मा