तर यदि यसलाई बारम्बार दोहोर्‍याएर केवल पर्यटन वस्तु बनाइयो, टीकाको पौराणिक-धार्मिक अर्थ नबुझाई केवल रमाइलोका लागि प्रयोग गरियो वा स्थानीय परिवारिक अनुष्ठानलाई ओझेल पारियो भने यसले विकृति ल्याउन सक्छ।

पोखरा, २५ कार्तिक । तिहारको भाइटीका दिन पोखरामा आयोजित १९औँ भाइटीका महोत्सवमा अमेरिका, बेलायत, चीन, जापान, अस्ट्रेलियालगायत १७ देशका ५१ जना विदेशी पर्यटकले नेपाली परम्पराअनुसार सप्तरङ्गी टीका लगाए ।

होटल संघ पोखराको आयोजनामा भएको यस कार्यक्रममा रेम्बो चिल्ड्रेन होम्सका बालबालिकाले पर्यटकहरूलाई टीका र माला लगाइदिएका थिए। महिला पर्यटकलाई पछ्यौरा र पुरुषलाई ढाका टोपी दिइएको थियो भने सेलरोटीलगायत नेपाली परिकार खुवाइएको थियो ।

पर्यटकहरूले देउसी-भैलो खेलेर र नाचगान गरेर उत्सव मनाएका थिए।संघका अध्यक्ष लक्ष्मण सुवेदीका अनुसार यो कार्यक्रम विदेशी पर्यटकलाई नेपाली संस्कृति, परम्परा र आपसी सद्भावको प्रत्यक्ष अनुभव गराउने उद्देश्यले निरन्तर आयोजना हुँदै आएको हो। लिथुएनियाकी पर्यटक मोनिकाले नेपाली जनता र तिहारको सांस्कृतिक पक्ष आफूलाई निकै मन परेको बताएकी थिइन् ।

धार्मिक, सांस्कृतिक र पौराणिक महत्त्वभाइटीका तिहार (दीपावली)को पाँचौं दिन मनाइने प्रमुख पर्व हो। यसको पौराणिक कथा यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको छ। कथाअनुसार यमुनाले आफ्ना भाइ यमराजलाई टीका लगाएर दीर्घायु र मृत्युबाट सुरक्षाको कामना गरेकी थिइन्।

त्यसैले दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी (सात रङको) टीका लगाएर दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि र यमराजको प्रकोपबाट सुरक्षाको प्रार्थना गर्छन्। दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार दिएर संरक्षणको वचन दिन्छन्।धार्मिक रूपमा यो हिन्दू धर्मको परिवारिक धर्मको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। सांस्कृतिक रूपमा यसले दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीचको स्नेह, जिम्मेवारी र आपसी बन्धनलाई मजबुत बनाउँछ।

सप्तरङ्गी टीका विभिन्न रङमार्फत जीवनका विविध पक्षहरूको रक्षाको प्रतीक मानिन्छ। यो केवल अनुष्ठान होइन, परिवारको भावनात्मक र आध्यात्मिक आधारस्तम्भ हो।

विदेशी पर्यटकलाई टीका लगाउँदा : व्यापार र रमाइलोको साधन कि सांस्कृतिक आदानप्रदान?
नेपाली चेलीहरूले विदेशी पर्यटकको निधारमा सप्तरङ्गी भाइटीका लगाउँदा यसले धर्म र संस्कृतिलाई व्यापार वा रमाइलोको साधन बनाएको हो कि भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। एकतर्फ, यो कार्यक्रम होटल संघद्वारा पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि आयोजना गरिन्छ।

पर्यटकहरूलाई टीका लगाइदिने, टोपी-पछ्यौरा दिने र देउसी खेलाउने गतिविधि होटलको आकर्षण र प्रचारको हिस्सा बन्न सक्छ। यदि यसलाई केवल फोटो खिच्ने, सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने वा होटलको बुकिङ बढाउने माध्यम बनाइयो भने पवित्र पारिवारिक-धार्मिक अनुष्ठानको गहिराइ हराउन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा संस्कृति ‘स्टेज्ड परफर्मेन्स’ मा परिणत हुने जोखिम रहन्छ, जसलाई सांस्कृतिक व्यावसायिकरण भनिन्छ । अर्कोतर्फ, यो कार्यक्रम परिवारिक भाइटीकाको ठाउँ लिँदैन । यो आतिथ्यको विस्तारित रूप हो।

रेम्बो चिल्ड्रेन होमका बालबालिकाको संलग्नताले सामाजिक सद्भावको सन्देश दिन्छ । पर्यटकहरूले नेपाली संस्कृतिप्रति सकारात्मक भावना व्यक्त गर्नु, देउसी-भैलोमा रमाउनु र नेपाल फर्किन चाहनुले यसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई बल पु¥याएको देखाउँछ।

विश्वका अन्य उदाहरणहरू, थाइल्याण्डको सोंक्रानमा पानी छर्कने, मेक्सिकोको डिया डे लस मुएर्तोसमा वेदी र परेडमा सहभागी हुने, भारतको होलीमा रंग खेल्नेले पनि देखाउँछन् कि मौलिक पर्वलाई पर्यटकसँग जोड्दा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र आर्थिक लाभ दुवै मिल्छ, तर मौलिकता जोगाउनु चुनौती रहन्छ।

‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को साकार रूप कि विकृति?
‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (संसार एउटा परिवार हो) को नारालाई यस कार्यक्रमले साकार पार्न मद्दत गरेको छ भन्ने तर्क बलियो छ। विदेशी पर्यटकलाई ‘भाइ’ का रूपमा स्वीकारेर टीका लगाउनु भनेको विश्वलाई परिवार ठान्ने नेपाली दृष्टिकोणको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। यसले धार्मिक संकीर्णताभन्दा माथि उठेर मानवीय सद्भाव फैलाउँछ। बालबालिकाले लगाइदिँदा यो माया र आतिथ्यको प्रतीक बन्छ, व्यापार मात्र होइन।

तर यदि यसलाई बारम्बार दोहोर्‍याएर केवल पर्यटन वस्तु बनाइयो, टीकाको पौराणिक-धार्मिक अर्थ नबुझाई केवल रमाइलोका लागि प्रयोग गरियो वा स्थानीय परिवारिक अनुष्ठानलाई ओझेल पारियो भने यसले विकृति ल्याउन सक्छ।

संस्कृति जीवित रहनका लागि यसको आत्मा (आध्यात्मिक र भावनात्मक गहिराइ) जोगिनुपर्छ, केवल बाहिरी रूप होइन।पोखराको भाइटीका महोत्सव अहिलेसम्म सन्तुलित देखिन्छ। यसले पर्यटन प्रवद्र्धन गर्दै सांस्कृतिक आदानप्रदान र ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को सन्देश दिएको छ।

तर यसलाई दीर्घकालीन रूपमा सफल बनाउन टीकाको धार्मिक-पौराणिक महत्व स्पष्ट व्याख्या गर्ने, स्थानीय समुदायको स्वामित्व बढाउने र व्यावसायिक अतिव्यापारीकरणबाट जोगाउने अभ्यास आवश्यक छ। त्यसो भए यो कार्यक्रम नेपाली धर्म र संस्कृतिको गौरव बन्नेछ, विकृतिको माध्यम होइन।