पोखरा, २१ असार । आज आषाढ शुक्ल एकादशी, अर्थात् हरिशयनी एकादशी को अवसरमा देशभरका हिन्दू धर्मावलम्बीले तुलसीको बिरुवा रोप्दै चतुर्मास व्रतको आरम्भ गरेका छन्। यो दिनदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शयनमा जानुहुने धार्मिक विश्वास अनुसार चार महिनाको विश्रामकाल सुरु हुन्छ।

सनातन परम्परामा विष्णुका रूपमा पूजिने तुलसीको बिरुवा आज घरघरमा रोपिने प्रचलन छ। एक महिनाअघि ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीमा तुलसी मोठमा राखिएको बिरुवा आज पुनः सारेर पूजा आरम्भ गरिन्छ। यस दिनदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधिनी एकादशी सम्म तुलसीको नियमित पूजा, भक्ति र व्रत गरी चतुर्मास अवधि मनाइन्छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, “यो चतुर्मासलाई धार्मिक दृष्टिले आत्मसंयम, तपस्याको काल मानिन्छ। विष्णु शयनमा रहनुभएकाले विवाह, व्रत उद्यापनजस्ता मांगलिक कार्यहरू नगर्ने परम्परा छ।”

चतुर्मास र एकादशी व्रतको वैज्ञानिक पक्ष
व्रतको आयुर्वेदिक महत्त्व पनि उल्लेख्य छ। चार महिनाको वर्षायाममा पेटजन्य रोग, संक्रमण, र मौसमी सर्दी–ज्वरो प्रकोप हुने भएकाले हल्का, सादा खाना र फलाहार शरीरका लागि लाभदायक मानिन्छ। यही कारणले एकादशीका दिन चामल नखाइ ढिँडो, रोटी, फलफूल सेवन गरिन्छ। साथै, तुलसीमा पाइने युजेनोल तत्वले वायुप्रदूषण नियन्त्रण, प्रतिरक्षा प्रणाली सुदृढीकरण र रोगप्रतिरोधमा सहायता पुर्‍याउने वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।

हरिशयनी एकादशीका दिनको धार्मिक उल्लास
आजको दिन विशेषगरी काठमाडौंको बूढानीलकण्ठ, चार नारायण (चागुनारायण), विष्णुस्थान, इचंगुनारायण, स्यँबुनारायण, विष्णुमन्दिरदेखि लिएर तराईका विभिन्न विष्णु र नारायण मन्दिरसम्म भक्तजनहरूको भीड लाग्ने गर्छ। बिहानैदेखि तुलसी पूजन, विष्णु पाठ र व्रत बस्नेहरूका लागि मंदिरहरूमा विशेष भजन–कीर्तन पनि सञ्चालन गरिन्छ।

तुलसी–दामोदर विवाहसम्मको धार्मिक यात्रा
चतुर्मासको समापन हरिबोधिनी एकादशी का दिन तुलसीको प्रतीक तुलसीमाई र विष्णुको प्रतीक दामोदर भगवानबीच वैदिक विधिअनुसार विवाह गरिन्छ। यो विवाह पश्चात अग्निस्थापनसहित हवन गरिन्छ, जसले चतुर्मासको पूर्तिको संकेत गर्छ।

धार्मिक, सामाजिक र वैज्ञानिक दृष्टिले भरिपूर्ण यो पर्वले प्रकृतिप्रेम, आत्मसंयम र आध्यात्मिक जीवनशैलीलाई जोड दिएको मानिन्छ।